กรมการข้าว (Rice Department) เป็นส่วนราชการระดับกรมในประเทศไทย สังกัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ มีหน้าที่รับผิดชอบงานด้าน “ข้าว” แบบครบวงจร ตั้งแต่การวิจัยและพัฒนาพันธุ์ การผลิตเมล็ดพันธุ์ การส่งเสริมการผลิต การรับรองมาตรฐาน การแปรรูป การเพิ่มมูลค่า ไปจนถึงการถ่ายทอดความรู้แก่ชาวนาและการอนุรักษ์วัฒนธรรมและภูมิปัญญาที่เกี่ยวข้องกับข้าว 1

เว็บไซต์ทางการของหน่วยงานคือ

กรมการข้าวทำหน้าที่เป็น “หน่วยงานเจ้าภาพด้านข้าวของประเทศไทย” ในมิติด้านการเกษตรและการพัฒนาอุตสาหกรรมข้าว โดยบทบาทครอบคลุมห่วงโซ่ข้าวตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ได้แก่:

พันธุ์ข้าว → เมล็ดพันธุ์ → การเพาะปลูก → เทคโนโลยีการผลิต → การเก็บเกี่ยว → มาตรฐาน → การแปรรูป → การเพิ่มมูลค่า → ตลาด → การอนุรักษ์ภูมิปัญญาข้าว

ภารกิจหลักของกรมครอบคลุมการปรับปรุงการปลูกข้าว การพัฒนาพันธุ์ การอนุรักษ์และคุ้มครองพันธุ์ การผลิตเมล็ดพันธุ์ การตรวจสอบและรับรองมาตรฐาน ตลอดจนการส่งเสริมองค์ความรู้และการเพิ่มมูลค่าข้าว 2

กรมการข้าวได้รับการจัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2548 (ค.ศ. 2005) เพื่อให้ประเทศไทยมีหน่วยงานเฉพาะที่รับผิดชอบเรื่องข้าวโดยตรง โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อรวมและยกระดับงานด้านข้าวให้สามารถดูแลได้อย่างเป็นระบบ ทั้งในด้านนโยบายและยุทธศาสตร์ งานวิจัยและพัฒนาพันธุ์ การผลิตเมล็ดพันธุ์ เทคโนโลยีการผลิต มาตรฐานข้าว การถ่ายทอดเทคโนโลยี การพัฒนาชาวนา การเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ และการอนุรักษ์พันธุกรรมและภูมิปัญญาข้าว

การจัดตั้งกรมทำให้ “ข้าว” มีหน่วยงานเจ้าภาพเฉพาะในระดับกรมภายในกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

วิสัยทัศน์ของกรมการข้าวคือ:

“ข้าวไทยก้าวไกลด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม ตลาดนำการผลิต ชีวิตชาวนาเข้มแข็ง”

วิสัยทัศน์นี้สะท้อนแนวทางสำคัญ 3 ประการ:

1. Technology & Innovation: ใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมเพื่อยกระดับข้าวไทย
2. Market-led Production: ให้ความต้องการของตลาดเป็นปัจจัยกำหนดทิศทางการผลิต
3. Farmer Strength: มุ่งเน้นให้ชาวนามีความเข้มแข็งและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

กรมการข้าวระบุพันธกิจหลักไว้ 5 ประการ ได้แก่ 2

1. เพิ่มประสิทธิภาพและคุณภาพการผลิต

ส่งเสริมและสนับสนุนให้การผลิตข้าวมีประสิทธิภาพมากขึ้น พร้อมยกระดับคุณภาพผลผลิต

2. พัฒนาศักยภาพชาวนา

พัฒนาความสามารถของชาวนาและองค์กรชาวนาให้มีความเข้มแข็ง

3. พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและเครื่องจักร

ส่งเสริมโครงสร้างพื้นฐานสำหรับการผลิตข้าว รวมถึงเครื่องจักรกลการเกษตร

4. เพิ่มมูลค่าข้าว

พัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าว การแปรรูป และผลพลอยได้จากข้าว เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่ม

5. วิจัยและพัฒนา

ทำงานวิจัยด้านการผลิต การแปรรูป และบรรจุภัณฑ์ เพื่อให้ระบบข้าวมีประสิทธิภาพและแข่งขันได้มากขึ้น

อำนาจหน้าที่ของกรมมีความกว้างขวางมากกว่าเพียงการวิจัยพันธุ์ข้าว โดยเอกสารทางการระบุงานสำคัญ เช่น 2

• ศึกษา วิเคราะห์ และจัดทำนโยบายและยุทธศาสตร์ด้านข้าวของประเทศ
• วิจัยและพัฒนาพันธุ์ข้าว
• อนุรักษ์และคุ้มครองพันธุ์ข้าว
• ผลิตและส่งเสริมการใช้เมล็ดพันธุ์ข้าว
• ตรวจสอบและรับรองมาตรฐานข้าว
• ถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตและการจัดการผลผลิต
• ส่งเสริมการเพิ่มมูลค่าข้าว
• สนับสนุนการแปรรูปข้าวและผลิตภัณฑ์จากข้าว
• ส่งเสริมตลาดสำหรับข้าวและผลิตภัณฑ์ข้าว
• ให้ความรู้แก่ชาวนาและผู้ประกอบการ
• อนุรักษ์วัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับข้าว

หนึ่งในบทบาทที่สำคัญที่สุดของกรมคืองานด้าน rice breeding & research ซึ่งเกี่ยวข้องกับการพัฒนาข้าวให้เหมาะกับสภาพแวดล้อมและความต้องการที่แตกต่างกัน เช่น ผลผลิตสูง คุณภาพเมล็ดดี คุณภาพการหุงรับประทาน ความต้องการของตลาด ความต้านทานต่อโรคและแมลง ความเหมาะสมกับสภาพภูมิอากาศ และการรักษาพันธุกรรมข้าวพื้นเมือง

กรมมีเครือข่าย ศูนย์วิจัยข้าว และ ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าว ทั่วประเทศ โดยแผนปฏิบัติราชการ พ.ศ. 2568 ระบุโครงสร้างจำนวน 27 ศูนย์วิจัยข้าว และ 31 ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าว

กรมการข้าวมีหน้าที่ทำให้ชาวนาสามารถเข้าถึง เมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี ผ่านหน่วยงานด้านเมล็ดพันธุ์โดยเฉพาะและศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวที่กระจายอยู่ในหลายพื้นที่ ภารกิจไม่เพียงแต่การผลิตเมล็ดพันธุ์ แต่ยังรวมถึงการส่งเสริม สนับสนุน และจัดการระบบเมล็ดพันธุ์ เพื่อให้มีเมล็ดพันธุ์ที่เหมาะสมต่อการผลิตในพื้นที่ต่าง ๆ

กรมการข้าวดำเนินงานด้าน การตรวจสอบและรับรองมาตรฐานข้าว ซึ่งมีความสำคัญต่อชาวนา ผู้ประกอบการ และตลาด เนื่องจากมาตรฐานช่วยให้สามารถตรวจสอบคุณภาพของกระบวนการผลิตและผลิตภัณฑ์ได้ โดยทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่าง เกษตรกร ผู้ประกอบการ ผู้บริโภค และตลาด

กรมมองว่าการพัฒนาข้าวแยกออกจากการพัฒนาคนไม่ได้ เพราะเกษตรกรเป็นผู้ที่นำเทคโนโลยีและองค์ความรู้ไปใช้จริง งานจึงรวมถึง:

• ถ่ายทอดเทคโนโลยี
• ให้ความรู้ด้านการผลิต
• สนับสนุนองค์กรชาวนา
• เพิ่มประสิทธิภาพการผลิต
• ลดต้นทุน
• ส่งเสริมการจัดการผลผลิต
• สนับสนุนการสร้างมูลค่าเพิ่ม

แนวคิด “ตลาดนำการผลิต” เป็นทิศทางสำคัญในการทำงานด้านข้าวของภาครัฐ โดยเปลี่ยนจากการผลิตก่อนแล้วค่อยหาตลาด เป็นการดูว่าตลาดต้องการอะไร แล้วจึงกำหนดปริมาณ สถานที่ พันธุ์ข้าว วิธีการจัดการ จนถึงการเข้าสู่ตลาด

กรมการข้าวได้รับมอบหมายให้เป็นหน่วยงานหลักของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในการดำเนินงานตามแผนการผลิตและการตลาดข้าวครบวงจร โดยแนวทางนี้ดำเนินมาตั้งแต่ปีการผลิต 2559/60 เป็นต้นมา

กรมส่งเสริมการนำข้าวไปสร้างผลิตภัณฑ์ใหม่ ๆ ไม่จำกัดมูลค่าเฉพาะในรูป “ข้าวสาร” แต่ขยายไปยัง:

• ผลิตภัณฑ์อาหาร
• ผลิตภัณฑ์แปรรูป
• ผลิตภัณฑ์จากผลพลอยได้
• ผลิตภัณฑ์มูลค่าสูง
• บรรจุภัณฑ์
• ผลิตภัณฑ์เฉพาะตลาด

กรมการข้าวมีบทบาทในการ อนุรักษ์ความหลากหลายทางพันธุกรรมของข้าว ซึ่งรวมถึงพันธุ์ข้าวพื้นเมืองจำนวนมากที่มีลักษณะเฉพาะด้านกลิ่น สี รูปร่างเมล็ด คุณสมบัติในการหุง คุณค่าทางโภชนาการ และความเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมท้องถิ่น การอนุรักษ์นี้จึงเกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาและวัฒนธรรมของชุมชนด้วย

กรมการข้าวมีโครงสร้างขนาดใหญ่ แบ่งเป็นหน่วยงานส่วนกลางและส่วนภูมิภาค ตามแผนปฏิบัติราชการ พ.ศ. 2568 มีโครงสร้างหลักจำนวน 13 สำนัก/กอง/กลุ่ม/สถาบัน/ศูนย์ พร้อมเครือข่ายศูนย์วิจัยข้าว 27 แห่ง และศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าว 31 แห่ง

หน่วยงานสำคัญในโครงสร้าง ได้แก่:

• สำนักบริหารกลาง
• สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ข้าว
• สำนักส่งเสริมการผลิตข้าว
• กองพัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าว
• กองตรวจสอบรับรอง
• ศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร
• สถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ
• กองเมล็ดพันธุ์ข้าว
• กองวิจัยและพัฒนาข้าว
• กองประชาสัมพันธ์
• ศูนย์วิจัยข้าว
• ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าว

ในแง่บุคลากร กรมมีกรอบอัตรากำลังรวม 1,766 อัตรา แบ่งเป็นข้าราชการ 983 ราย พนักงานราชการ 612 ราย และลูกจ้างประจำ 171 ราย

เอกสารรายงานประจำปีของกรมการข้าวระบุ ค่านิยม RICE เป็นส่วนหนึ่งของภาพรวมองค์กร ซึ่งสอดคล้องกับชื่อภาษาอังกฤษของกรม (Rice Department) และภารกิจโดยตรง

ข้าวมีสถานะพิเศษในประเทศไทยทั้งในด้านเศรษฐกิจ อาหาร สังคม และวัฒนธรรม กรมการข้าวจึงมีบทบาทที่มากกว่า “การเพิ่มผลผลิตต่อไร่” โดยครอบคลุมตั้งแต่การกำหนดนโยบาย การวิจัย ไปจนถึงการพัฒนาชาวนาและตลาด ถือเป็นกลไกหลักของรัฐที่ดูแลรากฐานภาคเกษตรไทย

ระบบข้าวเกี่ยวข้องกับหลายกระทรวงและหลายภาคส่วน โดยเฉพาะเรื่อง การผลิตและการตลาดข้าวครบวงจร ซึ่งมีการบูรณาการกับหน่วยงานอย่างกระทรวงพาณิชย์ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงการคลัง/ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ และกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

กรมการข้าวมีระบบเว็บไซต์และบริการดิจิทัลสำหรับประชาชน รวมถึงข้อมูลหน่วยงาน ข่าวประชาสัมพันธ์ กฎหมาย ระเบียบ การจัดซื้อจัดจ้าง การรับสมัครงาน และ e-Service นอกจากนี้ยังมีระบบจัดการข้อมูลผู้ใช้งานสำหรับบริการดิจิทัลบางประเภท 3

1. กรมการข้าว
2. ภารกิจและอำนาจหน้าที่
3. Authentication